Jestem stroną pozwaną w procesie kościelnym. Co zrobić po otrzymaniu skargi powodowej?

Otrzymanie skargi powodowej z sądu kościelnego nie oznacza, że sąd uznał twierdzenia drugiego małżonka za prawdziwe ani że małżeństwo zostanie stwierdzone nieważnym. Oznacza, że sąd przyjął sprawę do rozpoznania, a strona pozwana może przedstawić własne stanowisko, fakty, dowody i uwagi dotyczące proponowanego tytułu nieważności.

Najpierw należy sprawdzić termin odpowiedzi, dokładnie przeczytać żądanie oraz ustalić, czy wskazany tytuł nieważności dotyczy strony powodowej, pozwanej czy obojga małżonków. Nie warto natomiast odpowiadać natychmiast, pod wpływem złości albo poczucia krzywdy. Odpowiedź procesowa nie powinna być emocjonalną polemiką z każdym zdaniem skargi.

Co oznacza określenie „strona pozwana”?

Określenie „strona pozwana” ma charakter procesowy. Nie oznacza, że dana osoba jest oskarżona o nieważność małżeństwa, ponosi winę za jego rozpad albo musi się „bronić” tak jak w postępowaniu karnym.

Stroną powodową jest małżonek, który wniósł skargę. Drugi małżonek występuje jako strona pozwana. Sąd kościelny nie rozstrzyga jednak o winie za rozpad wspólnego życia. Bada, czy w chwili zawierania małżeństwa istniała określona wada zgody małżeńskiej, przeszkoda albo brak wymaganej formy.

Można więc być stroną pozwaną i jednocześnie:

• popierać żądanie stwierdzenia nieważności;
• zgadzać się z częścią faktów, ale nie z ich oceną prawną;
• uważać, że nieważność wynikała z innego tytułu;
• sprzeciwiać się żądaniu;
• nie chcieć aktywnie uczestniczyć w procesie.

Co dokładnie zostało przesłane przez sąd?

Przesyłka z sądu może zawierać:

• dekret informujący o przyjęciu skargi;
• wezwanie do przedstawienia stanowiska;
• kopię skargi powodowej;
• proponowany tytuł albo tytuły nieważności;
• informację o terminie udzielenia odpowiedzi;
• pouczenie o dalszych czynnościach;
• niekiedy formularz odpowiedzi albo dodatkowe pytania.

Co do zasady strona pozwana otrzymuje kopię skargi powodowej. Wyjątkowo sąd może, z poważnej przyczyny, postanowić, że jej pełna treść nie zostanie udostępniona przed przesłuchaniem strony. W takim przypadku strona powinna jednak zostać poinformowana o przedmiocie sprawy i proponowanych tytułach nieważności.

Przyjęcie skargi nie oznacza, że sąd potwierdził opisane w niej fakty. Na tym etapie sąd uznaje jedynie, że sprawa posiada podstawę pozwalającą na jej rozpoznanie.

Jeżeli chcesz sprawdzić, czego prawo wymaga od samej skargi, przeczytaj: Jak napisać skargę powodową o stwierdzenie nieważności małżeństwa?

Co zrobić po otrzymaniu skargi?

Pierwsze czynności powinny być bardzo konkretne.

1. Sprawdź datę odbioru i termin odpowiedzi

Zgodnie z kan. 1676 §1 Kodeksu Prawa Kanonicznego strona pozwana otrzymuje co do zasady piętnaście dni na przedstawienie stanowiska. Należy jednak kierować się dokładną treścią pisma otrzymanego z sądu.

Jeżeli przygotowanie odpowiedzi w wyznaczonym terminie nie jest możliwe, przed jego upływem można zwrócić się do sądu z uzasadnionym wnioskiem o przedłużenie. O uwzględnieniu wniosku decyduje sąd.

2. Ustal, czego żąda strona powodowa

Trzeba sprawdzić:

• czy żąda stwierdzenia nieważności małżeństwa;
• z jakiego tytułu albo tytułów;
• po której stronie wskazano daną podstawę;
• jakie fakty mają ją uzasadniać;
• jakie dowody i osoby powołano.

3. Oddziel fakty od ocen

Sformułowania takie jak „niedojrzałość”, „niezdolność do małżeństwa”, „brak empatii” albo „toksyczna relacja” mogą być jedynie ocenami strony powodowej. Znaczenie procesowe mają konkretne zachowania, okoliczności i zdarzenia, zwłaszcza z okresu przed ślubem oraz chwili zawierania małżeństwa.

4. Zabezpiecz dokumenty i korespondencję

Nie należy usuwać wiadomości, zdjęć, dokumentacji ani innych materiałów tylko dlatego, że ich treść jest niewygodna. Najpierw trzeba ocenić ich rzeczywiste znaczenie dla proponowanego tytułu.

5. Nie uzgadniaj ze świadkami wersji wydarzeń

Można zapytać daną osobę, czy zgodzi się zeznawać. Nie należy natomiast przekazywać jej gotowej wersji zeznań ani ustalać, co powinna powiedzieć. Taka „pomoc” potrafi uczynić więcej szkody niż pożytku.

Czy strona pozwana musi odpowiedzieć?

Brak odpowiedzi nie zatrzymuje procesu. Sąd może ponownie wezwać stronę do zajęcia stanowiska, a następnie i po upewnieniu się, że zawiadomienie zostało prawidłowo doręczone, uznać ją za nieobecną i prowadzić sprawę dalej.

Nieudzielenie odpowiedzi:

• nie oznacza automatycznej zgody na stwierdzenie nieważności;
• nie jest przyznaniem prawdziwości wszystkich twierdzeń;
• nie powoduje automatycznie wydania wyroku zgodnego ze skargą;
• nie odbiera sądowi obowiązku przeprowadzenia i oceny dowodów.

Ma jednak znaczenie praktyczne. Strona, która nie odpowiada, rezygnuje na tym etapie z możliwości:

• przedstawienia własnej wersji wydarzeń;
• sprostowania istotnych nieścisłości;
• wypowiedzenia się o proponowanym tytule;
• wskazania własnego tytułu nieważności;
• przedstawienia świadków i dokumentów;
• wpłynięcia na zakres postępowania dowodowego.

Dlatego decyzja o braku udziału powinna być świadoma. Ignorowanie korespondencji nie jest strategią procesową. Jest co najwyżej brakiem strategii.

Jakie stanowisko może zająć strona pozwana?

Odpowiedź nie musi ograniczać się do pełnej zgody albo całkowitego sprzeciwu.

Można więc poprzeć stwierdzenie nieważności i jednocześnie nie zgodzić się z zarzutem, że tytuł nieważności zachodził po własnej stronie. Można również akceptować opis części wydarzeń, ale inaczej oceniać ich znaczenie prawne.

Jak przygotować odpowiedź na skargę?

Odpowiedź powinna być uporządkowana i odnosić się do kwestii istotnych dla procesu.

W szczególności warto:

• wskazać, czy popiera się żądanie stwierdzenia nieważności;
• określić stanowisko wobec proponowanego tytułu;
• sprostować najważniejsze nieścisłości;
• przedstawić fakty pominięte w skardze;
• wskazać, które twierdzenia są zgodne z prawdą;
• oddzielić przyczyny rozpadu od okoliczności istniejących przed ślubem;
• podać osoby posiadające bezpośrednią wiedzę;
• wskazać dokumenty i inne materiały;
• wypowiedzieć się w sprawie formuły wątpliwości;
• zaznaczyć, czy strona zamierza aktywnie uczestniczyć w procesie.

Odpowiedź nie musi mieć objętości drugiej skargi powodowej. Powinna jednak jasno przedstawiać stanowisko i zabezpieczać najważniejsze kwestie procesowe.

Czy trzeba zaprzeczyć wszystkim twierdzeniom skargi?

Nie. Mechaniczne zaprzeczanie każdemu zdaniu obniża wiarygodność odpowiedzi, zwłaszcza jeżeli część faktów jest bezsporna albo może zostać łatwo potwierdzona innymi dowodami.

Najpierw trzeba ustalić:

• które twierdzenia dotyczą proponowanego tytułu nieważności;
• które są nieprawdziwe;
• które są prawdziwe, ale zostały pozbawione kontekstu;
• które nie mają znaczenia dla ważności małżeństwa;
• które mogą potwierdzać inną podstawę prawną niż wskazana w skardze.

Sąd nie potrzebuje kolejnej autobiografii ani odpowiedzi na wszystkie pretensje zgromadzone podczas małżeństwa. Potrzebuje faktów pozwalających ocenić ważność zgody małżeńskiej.

Szczególnie ostrożnie należy odpowiadać na twierdzenia dotyczące stanu psychicznego, zaburzeń osobowości, leczenia albo uzależnienia. Potoczna ocena drugiego małżonka nie jest diagnozą kliniczną, a rozpoznanie kliniczne nie jest jeszcze równoznaczne z kanoniczną niezdolnością do zawarcia małżeństwa.

Czy strona pozwana może wskazać własny tytuł nieważności?

Tak. W odpowiedzi można przedstawić fakty wskazujące na inny tytuł nieważności niż zaproponowany w skardze oraz zwrócić się o uwzględnienie go w formule wątpliwości.

Przykładowo strona pozwana może:

• zgodzić się, że małżeństwo wymaga zbadania, ale zakwestionować tytuł wskazany po swojej stronie;
• wskazać, że istotne okoliczności dotyczyły strony powodowej;
• przedstawić fakty przemawiające za innym tytułem;
• zaproponować rozpatrzenie tytułu po obu stronach.

Nie wystarczy jednak podać numeru kanonu ani powtórzyć internetowej definicji. Należy wskazać konkretne fakty oraz możliwe dowody.

Możliwe podstawy procesu opisuję szerzej w artykule: Podstawy stwierdzenia nieważności małżeństwa – jak ocenić możliwy tytuł?

Własny tytuł najlepiej zgłosić przed ustaleniem formuły wątpliwości. Późniejsza zmiana przedmiotu procesu jest możliwa, ale wymaga poważnej przyczyny oraz wydania nowego dekretu po wysłuchaniu pozostałych uczestników.

Jakie dowody może przedstawić strona pozwana?

Strona pozwana może wskazać własnych świadków, dokumenty i inne zgodne z prawem dowody. Nie jest ograniczona do komentowania materiału przedstawionego przez stronę powodową.

Przydatne mogą być:

• zeznania osób znających małżonków przed ślubem;
• wiadomości, listy i e-maile;
• dokumentacja medyczna lub psychologiczna;
• dokumenty dotyczące okoliczności poprzedzających małżeństwo;
• materiały wskazujące na rzeczywiste zamiary stron;
• dokumenty podważające albo uzupełniające opis zawarty w skardze.

Nie należy jednak przesyłać sądowi całego archiwum bez wcześniejszej selekcji. Dokument powinien potwierdzać konkretną okoliczność istotną dla sprawy.

Więcej informacji:

• Dokumenty do procesu kościelnego – co przygotować?
• Jak dobrać świadków w procesie o stwierdzenie nieważności małżeństwa?

Trzeba również pamiętać, że materiały przedstawione sądowi stają się częścią akt. Nie należy zakładać, że odpowiedź albo załączone dokumenty pozostaną nieznane drugiej stronie. Prawo do obrony wymaga zapewnienia stronom możliwości zapoznania się z materiałem procesowym na zasadach określonych przez sąd.

Czym jest formuła wątpliwości?

Formuła wątpliwości wskazuje, z jakiego tytułu albo tytułów sąd będzie badał ważność małżeństwa oraz po której stronie dany tytuł ma być rozpatrywany.

Po otrzymaniu stanowiska strony pozwanej, a także po wysłuchaniu Obrońcy Węzła Małżeńskiego, wikariusz sądowy wydaje dekret ustalający formułę wątpliwości. Zasady te określa kan. 1676 Kodeksu Prawa Kanonicznego.

Po otrzymaniu dekretu trzeba sprawdzić:

• czy tytuł odpowiada rzeczywistym okolicznościom;
• czy został przypisany właściwej stronie;
• czy uwzględniono wniosek strony pozwanej;
• czy pominięto proponowany dodatkowy tytuł;
• czy sposób sformułowania formuły odpowiada zakresowi sprawy.

Jeżeli strona nie zgadza się z formułą, może co do zasady wystąpić o jej zmianę w terminie dziesięciu dni od otrzymania dekretu, zgodnie z kan. 1513 §3. Nie należy więc odkładać pisma z sądu do teczki bez sprawdzenia jego treści.

Co się stanie, jeżeli strona pozwana nie weźmie udziału?

Jeżeli prawidłowo zawiadomiona strona nie odpowie i nie przedstawi usprawiedliwionej przyczyny, sąd może uznać ją za nieobecną w procesie. Postępowanie będzie prowadzone dalej aż do wydania wyroku.

Zgodnie z kan. 1593 §1 strona pozwana może zgłosić się również później, przed rozstrzygnięciem sprawy, i przedstawić wnioski oraz dowody. Sąd powinien jednak czuwać, aby późne przystąpienie nie prowadziło do celowego i niepotrzebnego przedłużania procesu.

Późniejszy udział nie zawsze pozwoli odtworzyć wszystkie możliwości, z których można było skorzystać na początku. Szczególne znaczenie ma moment ustalania formuły wątpliwości i planowania dowodów.

Brak udziału może być świadomą decyzją, jeżeli strona:

• nie sprzeciwia się prowadzeniu procesu;
• nie zamierza kwestionować przedstawionych tytułów;
• nie chce zgłaszać własnych dowodów;
• akceptuje, że sąd rozpozna sprawę bez jej aktywnego stanowiska.

Decyzji tej nie powinno się jednak podejmować wyłącznie dlatego, że kontakt z sądem jest nieprzyjemny albo że strona chce uniknąć konfrontacji z byłym małżonkiem. Aktywny udział nie wymaga bezpośrednich rozmów pomiędzy stronami. Komunikacja procesowa odbywa się za pośrednictwem sądu.

Czy strona pozwana potrzebuje własnego adwokata?

Ustanowienie adwokata kościelnego nie jest obowiązkowe w każdej sprawie. Jest jednak szczególnie uzasadnione, gdy:

• skarga wskazuje tytuł nieważności po stronie pozwanej;
• opis zawiera poważne nieścisłości;
• pojawiają się twierdzenia dotyczące zdrowia psychicznego lub osobowości;
• strona chce zgłosić własny tytuł;
• trzeba wybrać pomiędzy poparciem żądania a zakwestionowaniem jego podstaw;
• istnieje obszerny materiał dowodowy;
• strona chce uczestniczyć w procesie bez bezpośredniego angażowania się w kontakt z drugim małżonkiem;
• konieczna jest kontrola terminów i dalszych czynności.

Strona pozwana może ustanowić własnego pełnomocnika niezależnie od tego, czy strona powodowa korzysta z pomocy adwokata.

Doświadczenie zdobyte przeze mnie w Sądzie Metropolitalnym Warszawskim, również podczas wykonywania funkcji Obrońcy Węzła Małżeńskiego, pozwala mi analizować skargę nie tylko jako opis konfliktu między małżonkami. Oceniam przede wszystkim, które twierdzenia mają znaczenie dla wskazanego tytułu, czego w materiale brakuje oraz w jaki sposób stanowisko strony pozwanej może wpłynąć na formułę wątpliwości i dalsze postępowanie dowodowe.

Najczęściej zadawane pytania

Czy otrzymanie skargi oznacza, że sąd uwierzył drugiemu małżonkowi?

Nie. Przyjęcie skargi oznacza, że sprawa może zostać rozpoznana. Prawdziwość twierdzeń będzie oceniana na podstawie dowodów zgromadzonych podczas procesu.

Czy mogę poprzeć żądanie, ale nie zgodzić się z opisem małżeństwa?

Tak. Można poprzeć samo żądanie stwierdzenia nieważności i jednocześnie sprostować fakty, zakwestionować tytuł albo wskazać inną podstawę prawną.

Czy mój sprzeciw zatrzyma proces?

Nie. Brak zgody strony pozwanej nie uniemożliwia prowadzenia procesu zwykłego. Sprzeciw zostanie jednak uwzględniony jako stanowisko strony i może mieć znaczenie dla postępowania dowodowego.

Czy zgoda obu stron oznacza proces skrócony?

Nie. Sama zgoda nie wystarcza. Proces skrócony przed biskupem wymaga również takich okoliczności oraz dowodów, które czynią nieważność małżeństwa wyraźną i nie wymagają dokładniejszego postępowania.

Czy muszę kontaktować się ze stroną powodową?

Nie. Odpowiedź składa się do sądu. Nie ma obowiązku uzgadniania stanowiska z drugim małżonkiem ani prowadzenia z nim bezpośredniej korespondencji.

Czy mogę nie uczestniczyć w przesłuchaniu?

Można zrezygnować z aktywnego udziału, ale sąd może prowadzić sprawę bez zeznań strony. Przed podjęciem takiej decyzji warto ocenić, czy nie pozbawi ona sądu ważnych informacji albo strony możliwości przedstawienia własnego stanowiska.

Czy druga strona pozna treść mojej odpowiedzi?

Odpowiedź staje się częścią akt sprawy. Zakres i moment udostępnienia materiału wynikają z zasad procesu oraz decyzji sądu, ale nie należy traktować odpowiedzi jako poufnej wiadomości przeznaczonej wyłącznie dla sędziego.

Konsultacja po otrzymaniu skargi powodowej

Podczas konsultacji:

• analizujemy skargę i pismo otrzymane z sądu;
• sprawdzamy termin oraz wymagany sposób odpowiedzi;
• ustalamy stanowisko wobec żądania;
• oddzielamy twierdzenia wymagające reakcji od kwestii drugorzędnych;
• oceniamy proponowany tytuł nieważności;
• rozważamy możliwość zgłoszenia własnego tytułu;
• dobieramy dokumenty i świadków;
• przygotowujemy odpowiedź do sądu;
• ustalamy zakres dalszego udziału w procesie.